Luchtfotografie en kaarten


Zo'n 10 jaar geleden was het geen enkel probleem een leuke zoekplek zomaar "op `t oog'" te vinden. Toen gold de gouden regel "Een keer zwaaien, vijf keer graaien" volop. Tegenwoordig is het nog steeds mogelijk een leuke plek te vinden, alleen je moet er nu wat meer moeite voor doen. De voorbereiding is dus nu veel belanrijker geworden.
Oude Sagen & Legendes kunnen je vaak al aardig op weg helpen. Deze volksverhalen geven dan wel een indicatie wat er gebeurd is, maar waar....dat is vaak het probleem.

Bijvondsten zoals tegel- en aardewerk fragmenten, pijpenkopjes en ander scherf materiaal zijn duidelijke indicatoren dat er wat aan de hand is geweest.

Om toch te proberen een wat duidelijker zicht op "het verleden land" te verkrijgen zijn oude kaarten uit bijvoorbeeld 1500 en 1600 goede informatie bronnen (te verkrijgen als copie bij onder andere de topografische dienst te Emmen). Helaas zijn ze vaak niet nauwkeurig genoeg om er direct aan de slag te kunnen gaan. Wel kun je er de oude rivierlopen, wegen, bossen en belangrijke gebouwen (kastelen, kloosters en kerken) op ontdekken. Heb je eenmaal een plek globaal `ontdekt` ga dan eens in de historische atlas van ROBAS kijken (in elke bibliotheek is deze provincie atlas te vinden en wellicht nog te koop bij boekhandel `de slegte`). Bekijk dus eerst de oude kaart uit bijvoorbeeld 1500, bepaal met de ROBAS provincie atlas de globale omgeving en let dan op herkennings tekens zoals: slotenstelsels, ligging van de landerijen, verhogingen, veerovergangen, kerkpaden en eventueel bebouwing. Deze kaarten zijn 1:25.000 en echt alles wordt er op aangegeven. Gebruik voor de definitieve bepaling een hedendaagse kaart van 1:25.000. Leg een doorzichtig papier op de plek van de ROBAS atlas, teken de daar gevonden locatie in (vergeet niet ook een paar nu nog bestaande punten als oriëntatie in te tekenen) en leg het papier nu op de kaart van heden. Zo kun je dus precies zien wat er nog is en waar iets verdwenen is. Hier onder zijn een paar foto`s waar de hedendaagse en de ROBAS kaart de zelfde plek laten zien. De foto's 1 & 2 geven dezelfde kasteelplaats aan. Alleen de tijdsspanne is verschillend.

Kaart 1 Kaart 2
kaart uit 1890, kasteelplaats
Voor de ruilverkaveling (1:25.000).
Zelfde kasteelplaats.
Let op de perceelbegrenzingen
na ruilverkaveling (1:25.000).

In deze ROBAS historische atlassen zijn kaarten (in kleur) opgenomen vanaf globaal 1860 tot 1910. Dus allen ruim van voor de alles verwoestende ruilverkaveling. Vaak komt het helaas voor dat ondanks al je moeite ook hier niets te vinden is. Dan resten slechts nog een paar oplossingen:

1. Zoeken naar scherfwerk (bij velen bekend). Dit levert alleen succes op als het land geploegd is of als er molshopen zijn. Ook slootwallen willen hun geheimen wel eens prijs geven. Ons uiteindelijk doel is natuurlijk: resultaat van al ons zoek en speurwerk. Als al het voorgaande niets opleverd heeft rest ons een laatste mogelijkheid, de LUCHTFOTO van het betreffende gebied.

2. De oudst bekende luchtfoto's zijn uit eind 1800. Men nam toen foto`s vanuit een luchtballon. Het is natuurlijk fantastisch als je deze nog te pakken kunt krijgen. (Misschien kan de Topografische dienst te Emmen je op weg helpen). Vanaf de twintiger jaren werden hier vliegtuigen voor gebruikt.

3. Zeker de luchtfoto's uit de beginperiode zijn echt erg goed te gebruiken daar de opnames van geringe hoogte zijn genomen. De beste foto's zijn die welke door de RAF (Royal Air Force) gedurende WO II genomen zijn om duitse stellingen te kunnen ontdekken. De schaal van deze foto`s is 1:7600. De hedendaagse foto`s hebben een schaal van 1:18.000. Hier `zie` je dus beduidend minder (mede door de ruilverkaveling). Foto 3 & 4 laten het verschil zien.
Kaart 3 Kaart 4
Luchtfoto kasteelplaats uit 1944.
Voor de ruilverkaveling (1:7600)
Luchtfoto zelfde kasteelplaats 1982,
na de ruilverkaveling (1:18000).

Het "lezen" van luchtfoto's is best wel moeilijk, omdat je in het begin van alles denkt te zien. Maar na verloop van tijd kun je echt wel onderscheid maken tussen `natuurlijke` en `onnatuurlijke` plekken. Vaak zijn bewoningssporen vervaagd en zijn er maar enkele gedeeltes van verloren gegane wegen te ontdekken. Bij bijvoorbeeld kastelen of kloosters heb je de aanwijzing dat er waarschijnlijk een gracht omheen gezeten heeft. Deze tekent zich vaak vierkant of rond af en hebben vaak een donkerdere aftekening (vanwege een nog steeds vochtige plek)

Gracht om kasteel
Bij het pijltje zie je een ronding (gracht)
en de fundamenten (vierkant) van een kasteel.
Ter plekke is niets meer te zien.

Ook hoogte verschillen (voormalige bebouwing en wegen: zie foto 5) welke op de plek zelf nauwlijks of niet te zien zijn, kunnen door de zonnestand een slagschaduw krijgen, die alleen op een luchtfoto waarneembaar is.

Middeleeuws dorp
Verhoogde woonplekken en verzonken wegen van een verlaten Middeleeuws dorp

Daarnaast geven niet zichtbare fundamenten ook informatie. Het vocht dat in de stenen wordt vastgehouden geeft in droge periodes een donkere aftekening. Ook tijdens een lichte sneeuw periode kan men contouren op de foto zien daar de stenen warmte langer vast houden en zo een duidelijke aftekening in deze lichte sneeuw geven. Als laatste geeft het gewas op de velden ook informatie. Als er een natte of vruchtbare(terpen) plek onder zit zal het gewas een sterkere groei laten zien. Indien er fundamenten onder zitten zal het gewas minder snel groeien dus zie je een lager gewas dan elders in het veld. Dit zijn allemaal indicatoren dat er wat aan de hand is en de moeite genomen kan worden eea te onderzoeken. (Een grondboor kan soms een uitkomst bieden)

Dan nog een aantal praktische tips:

1. Wegen kunnen erg interessant zijn daar er naast personen vervoer ook handel langs kwam. In die barre tijden waren er natuurlijk ook rovers dus wat is daar gebeurt! (verstopte en/of verloren spullen, bewoningen bij eventueel kruispunten zoals uitspanningen of handels posten) In natte tijden kon je vanwege de blubberige omstandigheden niet echt meer op deze wegen terecht. Men gebruikte dan de rand van de weg. Hoe langer zoiets gebeurde des te breeder werd deze weg. (In Drenthe is zelfs een weg van meer dan 100 meter breed te vinden).

2. Als je op een luchtfoto naast de hedendaagse rivier ook de `oude` loop volgt (donkere slingerende lijn) kun je van alles tegenkomen. Daar waar water was, was activiteit. Denk bijvoorbeeld aan oude veerovergangen en doorwaadbare plekken. Ook bewoning uit de Steen-, Brons-, IJzer- en Romeinse tijd is daar heel gebruikelijk. Vanzelfsprekend kun je er ook veel Middeleeuws aantreffen. Let dus ook op natuurlijke zandkoppen of rivierduinen (vaak rond of langwerpig met een lichtere(kleur) aftekening) waar wellicht bewoning is geweest.

3. Vroeg Middeleeuwse bewoning laat zich vaak herkennen door een raster van voormalige gewaspercelen, de zogenaamde Celtic fields.

Celtic fields
Celtic field in Drenthe (Emmen).
Vroeg Middeleeuwse velden die op de luchtfoto zichtbaar worden
(omgeven door een aarden wal).

Vooral op zandverstuivingen (die eigenlijk zijn ontstaan door te intensief landbouw gebruik) kan een luchtfoto veel onthullen. In het veld zelf zal, na bijvoorbeeld een flinke storm, voormalige bewoning dmv donkere plekken goed zichtbaar worden. Ook kan dan eventueel scherfwerk gevonden worden waaraan een datering gegeven kan worden die één en ander weer in de tijd kan plaatsten.

4. Een paar nuttige informatie bronnen zijn:
Als laatste wil ik ten stelligste benadrukken, dat als u zaken ontdekt die belangerijk zijn voor de archeologische wetenschap (zowel plek als vondsten) u deze DIRECT meldt bij de doorvoor aangewezen instantie`s. Vergeet u dit aub niet daar wij, naast de AWN, de ogen voor de officiële archeologie zijn. Onze freelance hulp in deze dient er mede voor dat ons cultuurgoed bekend maar boven alles behouden wordt. Onze goede naam moet gehandhaafd blijven. Bij deze geeft ik u alvast enkele adressen.

  1. Rijksdienst Oudheidkungig Bodemonderzoek (ROB) te Amersfoort.
  2. Lokaal: de betreffende gemeente. Vondsten moeten wettelijk binnen drie dagen gemeld worden.
  3. Koninklijk Penningen Kabinet (KPK) te Leiden.
  4. Provinciaal archeoloog (Info bij uw streek museum).
  5. Via de Vereninging "de Detector Amateur" email: redactie@detectoramateur.nl

Rest mij u allen veel succes toe te wensen. Indien er vragen, op- of aanmerkingen zijn dan zie ik uw email met belangstelling tegemoed.

Detection Systems Holland
Ruud de Heer
Detection Systems Holland telefoon: 0383636591 email: info@metaaldetectors.nl website: www.metaaldetectors.nl